Сталиндік нәубет кезінде Қазақстанда 100 мыңнан астам адам қуғын-сүргін көріп, соның 25 мыңнан астамы атылған екен. Сол жазықсыз жазаланып, атылғандардың ішінде нәзік жанды қазақ аналары мен қыздары да болғанын білеміз бе? Ақмола облысының бұрынғы Малиновка мекені бүгінде Ақмол ауылы аталады. Астана қаласынан 20 шақырым жерде орналасқан бұл жерде 1937 жылы «АЛЖИР» түрмесі ашылған. «АЛЖИР» атауы - «Акмолинский лагерь жен изменников Родины» дегеннен шыққан. 2007 жылы Елбасының бастамасымен бұл жерде «Саяси қуғын-сүргін және тоталитаризм құрбандарының «АЛЖИР» мемориалды-мұражай кешені ашылған. 1953 жылы жабылғанға дейін АЛЖИР-де 20 мыңдай тұтқын әйелдер отырған деген дерек бар. Оның біразы сол жерде жан тапсырған. Кеңес Одағы бойынша сотталған белгілі азаматтардың әйелдері осы түрмеге қамалған. АЛЖИР-де болған атақты адамдардың жарларын атасақ: Тұрар Рысқұловтың әйелі Әзиза мен енесі Әлиса, Сәкен Сейфуллиннің әйелі Гүлбахрам, Бейімбет Майлиннің әйелі Гүлжамал, Темірбек Жүргеновтің әйелі Дәмеш, Нығмет Нұрмақовтың әйелі Зұфнун, атақты балерина Майя Плицескаяның анасы Юлия, атақты бард-ақын Булат Окуджаваның анасы, жазушы Галина Серебрякова, Лениннің сүйікті серігі Бухариннің әйелі Анна Ларина, адмирал Кольчактың туыстары, маршал Тухачевскийдің екі қарындасы, маршал Блюхердің шешесі, атақты әнші Лидия Русланова. Бұдан басқа да әйгілі ғалымдар мен қоғам қайраткерлерінің әйелдері осы АЛЖИР-де тұтқында болған. Ал Қарағандыдағы бір миллиондай адам темір тордың аталасын ішкен атышулы КАРЛАГ-та және КСРО-ның басқа да түрмелерінде жапа шеккен, жазықсыз жан қиған қаншама қазақ қыздары болды екен десеңші. Енді атылып кеткен аналарымыздың ішінде бізге белгілілеріне келейік. Бұл жөнінде Алматы қаласы тарихының ғылыми қызметкері Мақсат Жақау былай дейді: - Сталиндік репрессия жылдарында атылған оннан астам қазақ қызының бірі - Шонанова Шахзада Аронқызы. Ол 1903 жылы Сырым ауданында дүниеге келген. Әкесі Арон белгілі қоғам қайраткері, заңгер Бақытжан Қаратаевтың туған інісі, оқыған, сауатты адам болған. Шыққан тегі мен әлеуметтік жағдайы Шахзаданың болашағына көп қиындықтарын келтірген. 1920 жылы Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университінің медицина факультетін бітіргеннен кейін, 1931 жылы Алматы медицина институтына түседі. Бірақ «тап жауының қызы» деген айып тағылып, жоғары оқу орнын тәмамдай алмай кетеді. Алғашқы оқу орнынан шығарып жібергеннен соң, 1922-1926 жылдар аралығында Оралда губерниялық атқару комитетінде іс жүргізуші, Сырдария губерниялық партия комитетінде нұсқаушы болып қызмет атқарады. 1928 жылы Қызылордаға ауысып, Халық ағарту комиссариатының мектепке дейінгі балалар тәрбиесінің нұсқаушысы болады. 1931 жылы Алматыдағы оқу орнына түсіп, қатаң бақылауда болып, үздіксіз аңду мен қудалауға ұшыраған жас қыз, 1933 жылы оқуды тастауға мәжбүр болған. Сөйтіп, белгілі ғалым, қоғам қайраткері, саяси қуғын-сүргін құрбаны Телжан Шонановқа тұрмысқа шығады. Одан соң Педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында жауапты хатшы, Ұлттық мәдениет ғылыми- зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, Халық ағарту комиссариатында ғылыми қызметкер, бастауыш және орта мектеп бөлімінің ғалым-хатшысы, әдіскер-кеңесші болып қызмет атқарады. 1936 жылы қызметтен еріксіз босаған Шахзада ҚазМУ-дің биология факультетіне оқуға түседі. Сұм билік оны да аяқтатпайды. 1937 жылы қисынсыз жала жабылып, «халық жауы» атанған Шахзада саяси қуғын-сүргін құрбанына айналады. Осылайша ол 1938 жылдың 9 наурызында Алматы түрмесінде атылады. Сотсыз үштіктің өкімі осылай орындалады. Шахзада Аронқызы Шонанова - педагог-әдіскер, өткен ғасырдың 30-жылдардағы қазақ интеллигенциясының көрнекті өкілі, сталиндік репрессия жылдарында атылған оннан астам қазақ қызының бірі. Өкінішке қарай, жазықсыз құрбан болған апаларымыздың қай жерге жерленгені осы уақытқа дейін белгісіз болып отыр. Қазақ жерінде атылған алты әйелдің бірі - Торғай Қиқымқызы Сүлейменова. Бұл жөнінде, Қорғалжын мемлекеттік қорығының бұрынғы директоры Сайдалы Мәженұлы Сүлейменов былай деп еске алады. «Әкем - Мәжен Сүлейменұлы 1894 жылы, анам - Торғай Қиқымқызы Сүлейменова 1904 жылы Нұра ауданының «Көкмөлдір» деген жерінде дүниеге келеді. Әкем 1937 жылдың сәуірінде «Шахаман» деген колхозда ауылдық Кеңестің төрағасы, ал анам осы колхоздың басқарма төрайымы болып қызмет атқарады. Екеуі де жастайынан Кеңес өкіметін барынша жақтап, азаттық жолында ат жалын тартып жүрді. 1932-33- жылдардағы ақсирақ аштықтан аман қалған елдің басын біріктіріп, «Шахаман» атты колхоздың іргетасын көтеріп, бірі - ауылдық Кеңестің төрағасы, бірі - басқарма төрайымы болып сайланады. Дегенмен 1937 жылдың наурыз айының ортасында түнде үйдің есігін сартылдата қағып, өңкей қара киінген бір топ жендеттер сау етіп, үйге кіріп келеді. Үй ішін тінтіп, астан-кестеңін шығарады. Қарындасымыз екеуміз әжемнің қолтығына тығылумен аңырап қалдық. Әкем мен шешемді қара киген адамдар сыртқа сүйреп бара жатты. Содан бері, «Шахаман» колхозында тұрғанымызда үйімізге тірі жан басын сұғып кірген емес. Жазықсыз әке-шешеме «халық жауы» атты нақақтан жабылған жала өмір-бақи қыр соңымыздан қалмай қойды. Біраз жылдар артқа салып, әкем мен шешемнің тағдыры беймәлім күйінше қалды. Кейін іздеуге өтініш білдіріп, мұрағат құжаттарымен танысуға рұқсат алдым. - Қағаз-қаламдарыңызды мында қойыңыз, құжаттарды оқып шығыңыз, - деген орыс әйелі, сәлден соң, бір сарғайған папканы маған ұстатты. Папканы ашып қалғанда, бірден көзіме оқтай қадалған мынау еді: «Мәжен мен Торғай Сүлейменовтер 1937 жылы наурыз-сәуір айларында тұтқындалған. Ерлі-зайыпты. 1937 жылы 10 тамызда үштіктің шешімімен ең жоғарғы жаза - ату жазасына кесілді. 1937 жылы 21 тамызда үкім орындалды»... Одан әрі Сайдалы ағамыздың қандай күйде болғанын жүрегіңіз ұғып отырған болар. Жоғарыдағы «АЛЖИР» түрмесінде болған әйелдердің қалдырған естеліктеріне бажайлап қарасаңыз, нәзік жандылардың темір торда жандарына батқан ең басты нәрсе - түрмедегі тазалықтың жоқтығы болғанын байқайсыз. Биттеп кетпеуі үшін әйелдер шаштарын алюмин қасықпен (қайдағы қайшы) кесуге мәжбүр болған. Тұтқындарды алғаш лагерьге әкелгенде, бірден су болсын, болмасын, ұзын коридордың бойымен еркектердің көзінше моншаға тыр жалаңаш аттандырған. Ең сұмдығы, лагерь басшылары мен жендет күзетшілердің түрмедегі әйелдерді жаппай зорлауының етек алғандығы. Оны 15 жылдың ішінде (1938-1953) түрме қабырғасында 1507 сәбидің дүние есігін ашқаны да айғақтап тұр. 1942 жылы соғыстың қайнап жатқан шағында АЛЖИР-де 50 әйелді атып тастаған көрінеді. Оның ішінде қызыл комиссарлардың зорлауына көнбегендері үшін жан қиғандары да болған. Тұтқында болған әйелдердің тағдырларын сараптай келе, біз нәзік жандылардың ерен ерлігіне, төзімділігі мен ержүректігіне тәнті боламыз. Сондай адам төзгісіз сұмдық қапаста жүріп те тағдырдың бастарына салған сынағына өрлікпен қарсы тұрып қана қоймай, әйел баласына тән нәзіктігін сақтап, ұсақ тұрмыстық проблемаларды шеше білгендері қайран қалдырмай қоймайды. Әйел адам үшін лагерь тұрмысында жүзеге асыру мүмкін емес гигиена мен ұқыптылықтың қаншалықты маңызды екенін мына бір детальдан да байқайсыз: ол заманның әйелдерінің көбісі ұзын шаштарын тұтқында жүріп те қырқуға қимай, онсыз да өлшеммен берілетін тапшы суды шаштарын жуу үшін үнемдеп жинап отырған. Айына бір рет моншаға баратын болғандықтан, сол болмашы суды қыстыгүні бастары мен киімдерін жуу үшін соншалықты қасықтап жинағандары қайран қалдырады. Қазіргі әйелдер дәл сол тұтқындағы аналардың орнында болса, адам төзгісіз қапастағы тұрмыстық қолайсыздықтарға төзе алмас еді. Осындай ауыр жүкті аяғына дейін қайыспай көтерумен бірге, әйелге тән нәзіктіктерін сақтап қалған сол бір қара нардай қазақ аналарының қайсарлығы-ай десеңші... Біз саяси репрессия тұсында өздерін ерлікпен ұстай білген аналарымызға терең құрмет сезімін білдіреміз. Олардың ерлік рухы із-түзсіз кетпек емес. Біз оларды мақтан тұтамыз, олар соған татырлық іс қылды.
Дінислам.Кз сайты - сайтта жарияланған мақалалар мен жаңалықтарға байланысты жазылған адамдардың көзқарасы мен ой-пікірлерінің жауапкершілігін жүктемейді.
Сталиндік нәубет кезінде Қазақстанда 100 мыңнан астам адам қуғын-сүргін көріп, соның 25 мыңнан астамы атылған екен. Сол жазықсыз жазаланып, атылғандардың ішінде нәзік жанды қазақ аналары мен қыздары да болғанын білеміз бе?
